کارنامه سد سازی

مدرنيزاسيون در آبخيزها

در 50 سال گذشته، بيش از 500 سد روي رودهاي کشور ساخته ايم، نزديک به 200 سد در دست ساخت و نزديک به 300 سد در مراحل مطالعه و طراحي داريم. تجربه نشان مي دهد بهره مندي جامعه از اين برنامه پرهزينه، اندک است. به ويژه سهم جوامع بومي مرتبط با رودها اعم از کشاورزان حقابه بر، يا کشاورزان سيلابدشت ها که سفره زيرزميني شان به جريان آب در رودخانه وابسته است، يا عشاير و کوه نشينان بالادست، يا جوامع مرتبط با دهانه ها، درياچه ها و تالاب هاي چاهه رودها و... بسيار کم يا حتي منفي است. اين پرهزينه ترين ساخت و ساز کشور که در بسياري از سال ها بيش از يک سوم بودجه کشور را بلعيده به نام مدرنيزاسيون 5 دهه ادامه يافته و گذشته از پيامدهاي منفي بر جوامع انساني بومي، بر اکوسيستم هاي آبي و خشکي و نيز جوامع جانوري و گياهي وابسته به آنها نيز اثرات ويرانگر داشته است. در اين نوشتار نخست نارسايي هاي کليدي سدسازي سپس جايگزين هاي ارزان و پايدار سدها و در پايان کارنامه سدسازي ارائه مي شود.

روز جهاني آب

روز جهاني آب (دوم فروردين):
22 مارس مصادف با دوم فروردين ماه، با نام روز جهاني آب در تقويم هاي سراسر جهان درج شده است. در کنفرانسي که با حضور متخصصين در سال 1992 در ريو برزيل برگزار گرديد، از کليه کشورها خواسته شد تا در راستاي اجراي بيانيه 21 سازمان ملل، اين روز را به عنوان روز ترويج و آگاه‌سازي مردم در مورد آب اختصاص داده و از طريق پخش و اشاعه نشريات و برگزاري کنفرانس‌ها، سمينارها و نمايشگاه‌ها در گرامي‌داشت آن بکوشند. به اعتقاد اعضاي حاضر در اين کنفرانس، روز جهاني آب "روز توجه عموم مردم به مسائل حياتي آب " است.

پس از نامگذاري دهه 1981 تا 1990 به عنوان دهه بين‌المللي تأمين آب شرب و بهداشت و عدم تحقق اهداف تعريف شده براي آن، به پيشنهاد رئيس‌جمهور تاجيكستان، دهه 2005 تا 2015 ميلادي به عنوان "دهه بين‌المللي آب براي زندگي" به تصويب مجمع عمومي سازمان ملل متحد رسيد.

اهداف اين دهه تحقق اهداف هزاره سوم ملل متحد و بيانيه ژوهانسبورگ مي باشد. كميابي آب، راندمان آب در بخش كشاورزي، دسترسي به بهداشت و آب سالم، آب و جنسيت، آموزش و ظرفيت‌سازي، مسائل مالي، ارزش‌گذاري آب، مديريت به هم پيوسته منابع آب، آبهاي مرزي و منابع آب مشترك و محيط‌زيست و تنوع زيستي و غذا و كشاورزي، مهمترين موضوعات دهه بين‌المللي آب هستند.

از سال 1994، هر سال يک شعار جديد درباره مسائل حياتي و حساس آن زمان برگزيده مي‌شود تا فعاليت‌هاي جامعه بر پايه آن شعار شکل گيرد. اين شعارها از آن سال بدين ترتيب بوده است :

1994: آب و دغدغه همگاني.
1995: آب و زنان.
1996: آب و شهرهاي تشنه.
1997: آب جهان، آيا کافيست ؟
1998: آب زيرزميني، گنجينه پنهان
: 1999همه در پايين‌دست رودخانه‌ها زندگي مي‌کنند.
2000: آب براي قرن 21.
: 2001آب براي سلامت.
2002: آب براي توسعه.
2003: آب براي آينده.
2004: آب و بلايا.
2005: آب براي زندگي.
2006: آب و فرهنگ.
2007: سازگاري با کم‌آبي.
2008 : آب و بهداشت.

عليرغم تلاش هاي صورت گرفته در سطح جهاني، دغدغه هاي مربوط به وضعيت حال و آينده آب کماکان با شتاب زياد در حال رشد است. به عنوان مثال در پيش بيني هاي مطالعات شوراي ملي اطلاعات ايالات متحده براي 25 سال آينده که اخيرا منتشر شده است، در اين زمينه چنين آمده است :
"تغييرات آب و هوايي شديد و 36 کشور با جمعيت 1400 ميليون نفر در بحران آب قرار خواهند گرفت.
در خاورميانه همکاري بر سر مديريت ذخاير آب بسيار دشوار خواهد بود."

و اما امسال، شعار جهاني در زمينه آب "آب هاي مرزي"، آب هاي مشترک، فرصت هاي مشترک مي باشد.
به تعبير آقاي دکتر اردکانيان، ايران به عنوان کشوري فعال در منطقه و غني به لحاظ دارا بودن رودهاي مرزي و حوضه هاي آبريز مشترک برنامه هاي خاصي در اين زمينه خواهد داشت.